فرسایش خاک تا فرسایش معیشت: زنجیره یک بحران پنهان

پدیده فرسایش خاک در ایران را باید فراتر از یک چالش زیست محیطی صرف، بلکه به‌عنوان هسته مرکزی یک همه‌گیری هم‌افزا (سندمیک) شامل ناامنی آبی، ناامنی غذایی، فقر روستایی و بیابان‌زایی تحلیل کرد. این بحران‌ها در بستر مدیریت ناپایدار منابع طبیعی با یکدیگر تعامل پویا دارند و آثار مخرب یکدیگر را تشدید می‌کنند. بنابراین، هر راهکار سیاستی بدون در نظر گرفتن این تعاملات، سرنوشت محکوم به شکست خواهد داشت.

فرسایش خاک یک "خطر سیستمیک" برای اقتصاد ملّی و سرمایه طبیعی است که هزینه‌های بودجه‌ای آن در بخش‌های آب، کشاورزی، مسکن و رفاه اجتماعی پنهان و چندبرابر شده است.

فرسایش خاک یک "بحران هزینه‌ساز پنهان" است زیرا هزینه‌های کلان ناشی از آن مستقیم، فوری و متمرکز دیده نمی‌شود، بلکه به صورت غیرمستقیم، زمان‌بر و پراکنده در بخش‌های مختلف اقتصادی دیگر ظاهر می‌شوند و تصمیم‌گیران غالباً علت ریشه‌ای (یعنی فرسایش خاک) را با معلول‌ها (سیل، خشکسالی، مهاجرت) اشتباه می‌گیرند. اساساً هزینه­های فرسایش خاک را می­توان به دو دسته کلی تقسیم بندی کرد:

1- هزینه­ های مستقیم اما پراکنده در بخش­های مختلف

2- هزینه ­­ی فرصت­های از دست رفته (غیر مستقیم اما کلان)

جدول زیر رابطه بین پیامدها و هزینه­های مستقیم و غیر مستقیم ناشی از فرسایش خاک را به تفکیک بخش­های مختلف اقتصاد ملّی نشان می­دهد. به بیان دیگر این جدول بیان می­کند چگونه فرسایش یک سرمایه طبیعی، سبب ساز افزایش هزینه در بخش­های تولیدی، زیربنایی، مالی، اجتماعی و امنیت خواهد شد.

وضعیت فرسایش خاک در ایران

مطالعات گسترده و متنوعی از وضعیت فرسایش خاک در کشور توسط دانشگاه­ها، پژوهشکده­ها و دستگاه­های اجرایی متولی در حفاظت خاک انجام شده است. نکته قابل ذکر اینکه علیرغم همه تلاش­های صورت گرفته متاسفانه به دلیل فقدان داده­های متقن، نبود ایستگاه­های اندازه­گیری و پایش کیفی خاک، برآورد دقیقی از میزان فرسایش خاک و تبدیل آن به داده­های اقتصادی وجود ندارد. با اینحال، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور نقشه زیر را از وضعیت اولویت بندی فرسایش در پهنه ایران منتشر کرده که نشان می­دهد بیش از 50 درصد پهنه کشور در وضعیت با خطر متوسط تا خیلی شدید قرار داد.

در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی که در آبان‌ماه سال 1403 با تمرکز بر فرسایش خاک منتشر شده است، آمار و ارقام ارائه شده جای تأمل دارد. نرخ متوسط فرسایش خاک در کشور 5/16 تن در هکتار در سال (معادل 2/7 میلیارد تن) بوده که این عدد ۷ برابر متوسط جهانی و 5/2 برابر قاره آسیا است و ایران به‌تنهایی 7/7 درصد فرسایش خاک جهان را به خود اختصاص داده است؛ این در حالی است که کشور ما فقط ۱ درصد وسعت جهان را دارا می­باشد. همچنین در این گزارش خسارت سالانه از محل فرسایش خاک بالغ بر 7/10 میلیارد دلار برآورد شده است.

داده­های مقیاس ملّی نشان می­دهد سالانه 10 هزار هکتار از اراضی زراعی کشور از چرخه تولید خارج می­شوند. نکته قابل تامل اینکه نرخ تشکیل یک سانتیمتر خاک در اقالیم مختلف ایران بین 700 تا 1000 سال برآورد می­شود و لذا هزاران سال طول خواهد کشید تا عرصه­های تخریب یافته بتوانند دوباره بازسازی شوند.

فرسایش خاک در اراضی کشاورزی موجب کاهش 20 درصدی قابلیت تولید محصول می­شود. در اثر هدر رفت خاک محتوای ارگانیک (زیستی) خاک به شدت کاهش یافته و لذا در کاهش کمّیت و کیفیت تولید محصول به شدت اثرگذار است. به گفته رئیس موسسه تحقیقات خاک و آب ایران (2018) حدود 5/82 درصد خاک­های ایران، محتوای ارگانیک کمتر از 1 درصد داشته و در محدوده بحرانی هستند. این در حالی است که میزان استاندارد محتوای ارگانیک خاک سالم 3 تا 6 درصد است.

وابستگی معیشت روستاییان به خاک

بر اساس نتایج سرشماری عمومی کشاورزی 1403، تعداد بهره برداران بخش کشاورزی در کشور 4 میلیون و 292 هزار نفر است که به طور مستقیم به فعالیت­های کشاورزی وابسته هستند. فرسایش خاک با کاهش حاصلخیزی و بهره‌وری زمین، معیشت این جمعیت عظیم را تهدید می‌کند. سهم اشتغال بخش کشاورزی از کل اشتغال کشور در سال 1403، 9/13 درصد بوده است که در مقایسه با سال 1402، 47/3 درصد کاهش نشان می­دهد. نکته قابل ذکر اینکه بیش از 70 درصد شاغلان بخش کشاورزی در مناطق روستایی قرار دارند. از طرف دیگر بررسی روند تغییرات سهم اشتغال کشاورزی در اقتصاد ملّی نشان از روند کاهشی دارد که می‌تواند نشانه‌ای از فشار بر این بخش باشد.

داده‌های کمّی فوق نشان می‌دهد که رابطه بین فرسایش خاک و معیشت کشاورزان از چند مسیر مشخص قابل اثبات است:

1- کاهش بهره‌وری: 5/82 درصد خاک کشور کمتر از یک درصد کربن آلی دارد (کمتر از یک‌سوم استاندارد جهانی)، کاهش ۲۰ درصدی قابلیت تولید محصول در اثر هدررفت خاک و خروج سالانه ۱۰ هزار هکتار زمین زراعی از چرخه تولید به از دست رفتن مستقیم منبع درآمد کشاورزان منجر می‌شود.

2- درآمد و هزینه: فرسایش خاک سالانه ۱۰ میلیارد دلار (و بر اساس برخی برآوردها ۵۶ میلیارد دلار) خسارت به اقتصاد کشور وارد می‌کند که معادل ۱۴ درصد از درآمد ناخالص ملی است. این خسارت‌ها در نهایت به کاهش درآمد واقعی کشاورزان و افزایش هزینه‌های تولید (نهاده‌های بیشتر برای جبران حاصلخیزی از دست رفته) ترجمه می‌شود.

3- مهاجرت اجباری: نمونه­های عینی متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد، تخریب خاک و خشک شدن اراضی به خالی شدن روستاهای زیادی از سکنه منجر شده است. مراجع مختلف نیز صراحتاً اعلام کرده­اند، به دلیل از دست رفتن کیفیت خاک، کشاورزان ناگزیر از مهاجرت به شهرها شدند.

4- ابعاد انسانی: بیش از 4 میلیون نفر از شاغلان روستایی (4/42درصد اشتغال روستایی) مستقیماً به کشاورزی وابسته هستند و فرسایش خاک، معیشت این جمعیت وابسته را تهدید می‌کند. حدود ۲۰ درصد از نیروی کار کشور (کشاورزان و دامداران) بیشترین تأثیر را از تخریب زمین متحمل می‌شوند.

این داده‌ها می‌توانند به عنوان شواهد کمّی قوی در بخش «تحلیل وضع موجود و ریشه‌های مسئله» که مستقیماً رابطه علّی بین فرسایش خاک و فرسایش معیشت را نشان دهند.

پیشنهادات سیاستی

آنچه که مسلّم است به دلیل فقدان نظام مدیریت جامع در عرصه­های منابع طبیعی و اراضی کشاورزی با تاکید بر رعایت اصل پایداری و حفاظت خاک، امروزه شاهد وضعیت ناپایدار و نگران کننده در سلامت خاک به عنوان بستر حیات و توسعه پایدار کشور هستیم. پیشنهادات سیاستی زیر می­تواند سر آغاز تحولات ساختاری باشد که تضمین کننده پایداری این عنصر اصلی و پایداری معیشت به ویژه در جوامع روستایی کشور باشد.

1- اصلاح نظام بودجه­ریزی از بخشی نگری به بودجه­ریزی یکپارچه مبتنی بر نتایج با رویکرد پایداری توسعه و پرداخت بهای خدمات اکوسیستمی

2- سرمایه­گذاری و تمرکز بر راهکارهای طبیعت گرا و پیشگیرانه (رعایت اصول کشاورزی حفاظتی)

3- افزایش تاب آوری معیشت­های وابسته به خاک

4- استقرار سامانه یکپارچه اطلاعات مکانی، توصیفی و بازار

5- سرمایه گذاری در توسعه کشاورزی هوشمند (دقیق)

6- اتخاذ سیاست­های تسهیل کننده تامین مالی بخش کشاورزی با تاکید بر تقویت سرمایه صندوق­های حمایت از توسعه بخش کشاورزی

7- ارزشگذاری اقتصادی خاک و محاسبه آن در اقتصاد ملّی

8- مدیریت جامع حوزه­های آبخیز با رویکرد تسهیلگری اجتماع محور (توانمندسازی جامعه محور و تقویت انسجام سازمانی)

منابع مورد استفاده

1- مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی (آبان، 1403): بررسی روند اجرایی شدن قانون حفاظت خاک با تاکید بر بحران فرسایش خاک کشور از دیدگاه زیست محیطی، گزارش شماره 20191.

2- مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی (بهمن، 1404): بررسی لایحه بودجه سال 1405 کل کشور در بخش کشاورزی و منابع طبیعی، گزارش شماره 21358.

3- مرکز آمار ایران، گزارش نتایج تفصیلی سرشماری عمومی کشاورزی 1403.

5- پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور، اطلس ملّی سیمای حوزه­های آبخیز کشور.